Afrika Pul Pul Ödüyor

SICPA logosu, Afrika haritası ve Kenya, Uganda, Tanzanya, Togo, Fas, Malavi, Nijerya ile Sierra Leone haritaları; önde vergi pulları ve bandroller. — SICPA logosu, Afrika ülkelerinin haritaları ve bandrollerden oluşan, yapay zekâ ile hazırlanmış temsili editoryal görsel. — The Ledgers

Dosyanın haritası

Ülke	Dosyada ne var
Kenya	İhalesiz genişleme, yüksek fiyatlar, borç ve teknolojik bağımlılık
Uganda	Doğrudan sözleşme, parlamentoya rağmen ödeme, kamu arazisi tahsisi
Tanzanya	İhale uyuşmazlıkları, yüksek fiyatlar ve 2023 ihale iptali
Togo	Siyasi danışmanlık, vergi muafiyetleri ve şeffaf olmayan sözleşme
Fas	Rekabet sonrasında bandrol fiyatlarında %35–50 indirim
Malavi	Cumhurbaşkanı görüşmesi ve ihale fiyatlarına yönelik itirazlar
Nijerya	Bakanlık onayı ve rakip şirketin soruşturma talepleri
Sierra Leone	Vergi verilerine bağımsız erişim konusundaki sorunlar

Kulübe vergisinden şişe puluna

Nairobi'de bir Tusker açın. Kapağın hemen altında, etiketin kenarında parmak ucu kadar bir pul var; üstünde Kenya Gelir İdaresi'nin adı, içinde Prilly'nin mürekkebi. O pul için şişe başına 1,50 şilin ödendi; 2023'te 3 şiline çıkarılmak istendi. Kampala'da bir Nile Special'ın boynundaki pul 36 şilin, bir şişe suyunki 13, bir kolanınki 17. Dar es Salaam'da bir kasa kolanın pul faturası 194 şilin. Lomé'de bir biranın pulunun fiyatı avroyla yazıldı, FCFA ile ödeniyor. Dar es Salaam'da adı "stempu", Lilongwe'de "Kalondola", Lomé'de "SAM"; isim değişiyor, pul değişmiyor, şirket hiç değişmiyor.

1898'de İngiliz sömürge idaresi Sierra Leone'de her eve yılda beş ila on şilin vergi koydu. Vergiyi Londra yazdı, vali topladı, köylü ödedi. Halk ayaklandı; tarih bunu Kulübe Vergisi Savaşı diye kaydetti.

Ekim 2026'da Sierra Leone Ulusal Gelir İdaresi, Bangkok'taki IMF–Dünya Bankası toplantılarının kulisinde SICPA yöneticileriyle masaya oturdu ve bir ricada bulundu: kendi vergi verilerine erişim. Bir devlet, kendi topraklarında kendi halkından topladığı verginin kaydını bir İsviçre şirketinden istiyordu; şirketin başarısını şirketin kendi raporlarından bağımsız ölçmek, sözleşmeyi büyütmeden önce ne aldığını görmek istiyordu. Yüz yirmi sekiz yıl geçmiş, kulübenin yerini şişe, valinin yerini şirket almıştı.

Sömürge kelimesini ağır bulanlar olacak. Biz hafif bulduk. Çünkü sömürge düzeninin özü top ve tüfek değildir; özü, bir ülkenin gelirini o ülkenin dışında oturan birinin toplaması, bunun için yerel iktidarla anlaşması ve hesabı o ülkenin halkına kesmesidir. Parayı tüketici öder, kapıyı saray açar, hesabı kimse sormaz.

SICPA bir mürekkep şirketi olarak doğdu; bugün dünya banknotlarının çoğunun rengini o verir. Ama Afrika'da sattığı şey mürekkep değil, bir imtiyaz: devletin tüketim vergisi aldığı ürünlerin her birine bir pul yapıştırma, her pul için ücret alma ve sistemi kuran tek şirket olarak kalma imtiyazı. On dokuzuncu yüzyılda bu işi "imtiyazlı şirketler" yapardı: İngiliz Doğu Afrika Şirketi Uganda ve Kenya'da gümrük toplar, Kraliyet Nijer Şirketi Nijer deltasında vergi keserdi. Yirmi birinci yüzyılın imtiyazlı şirketi Prilly'den geliyor ve elinde tüfek yerine ultraviyole lamba var.

Bu yazıda SICPA'nın Afrika'da rüşvet verdiğini iddia etmiyoruz; bunu söyleyen bir Afrika mahkemesi kararı yok. Söylediğimiz, kamu kayıtlarına ve elimizdeki belgelere dayanan bir düzenin tarifidir: fiyatlar, mektuplar, ihaleler, borçlar, muafiyetler ve bir İsviçre mahkûmiyeti. Kaynakların büyük bölümü metnin sonunda.

Pulun fiyatı: parayı kim ödüyor

Pulun ne kadar ettiğini anlamak için Kenya'daki bir meyve suyu şişesine bakmak yeter. 2023'ün ilk günlerinde Kenya Gelir İdaresi pul ücretlerini artırmak istedi: sigara paketinde 2,80 şilinden 5 şiline, birada 1,50'den 3'e, meyve suyunda 0,60'tan 2,20'ye, kozmetikte 0,60'tan 2,50'ye. Zammın gerekçesini kurum kendisi söyledi: pulların maliyetini karşılamak ve SICPA'ya olan 4,5 milyar şilinlik borcu ödemek. Kenyalının şişesine zam, Lozan'a borç kapatmak için gelecekti. Kenya Barosu mahkemeye gitti; Mayıs 2023'te Yüksek Mahkeme zammı durdurdu, Temyiz Mahkemesi kasımda bu kararı bozmayı reddetti; dava Ekim 2026'da esasa girilmeden, erken açıldığı gerekçesiyle sonuçlandı. Üreticiler o günlerde tek bir cümle söylüyordu: aynı tedarikçinin aynı pulu için Kenya, Uganda ve Tanzanya'dan daha fazla ödüyor. Perakendeciler daha ileri gitti: dünyanın en pahalı vergi pulu. Rakamlar yan yana konunca abartı değildi; İsveç'te bin pul 36, İngiltere'de 95, Türkiye'de 625 şiline mal oluyordu, Kenya'da ise 1.500 ile 2.800 şilin arasında. Bizim hesabımızla, 2015 sözleşmesindeki pul sayısı nüfusa bölününce her Kenyalıya, bebeğinden yaşlısına, yılda elliye yakın İsviçre pulu düşüyor.

Pulun arkasındaki sözleşme de aynı yoldan geçti. Aralık 2012'de imzalanan ilk sözleşme beş yıl için 20,3 milyon avroydu; 2015'te kapsam ihalesiz genişletildi, rakam 158,2 milyon avroya, o günün kuruyla 17,8 milyar şiline çıktı. 2016'da ihale denetim kurumu Meclis'e sözleşmenin "sahte belgelere" dayandığını söyledi; Business Daily manşetten verdi: "KRA'nın İsviçreli şirketle anlaşması sahtekârlık." Altı yıl süren dava Ekim 2023'te Temyiz Mahkemesi'nde KRA lehine bitti. SICPA memnuniyetini açıkladı ve aynı hafta 4,5 milyar şilinlik alacağını hatırlattı.

O borç, bu düzenin en tuhaf parçası. Vergi toplamak için kurulan sistem, vergiyi toplayan kurumu sistemi kuran şirkete borçlu bıraktı: Haziran 2023'te 31 milyon avro, o günkü kurla 4,8 milyar şilin; Haziran 2024'te 3,62 milyar şilin. KRA'nın kendi açıklamasına göre neden, alkolsüz içecek pullarının ücretinin SICPA'ya ödenen maliyetin altında kalması ve şilinin avro karşısında erimesiydi. Pulun fiyatı avroyla yazılmış, ücreti şilinle toplanmıştı; kur farkını Kenya ödedi; ödemeyi ancak 2024'te şiline çevirebildi. Borç, Ağustos 2024'te sözleşmenin bir yıl daha ihalesiz uzatılmasını "zorunlu kıldı". Alacaklınız olan tedarikçiyi değiştiremezsiniz. Önce borç, sonra bağımlılık.

Uganda'da hikâye daha kısa, çünkü ihale hiç olmadı. 2019'da bir şişe biraya 55, bir paket sigaraya 110, bir şişe viskiye 240 şilin pul ücreti biçildi; ilk yıl faturayı hükûmet üstlendi. Meclis Bütçe Komisyonu Mayıs 2019'da ödenek talebini reddetmiş, milletvekilleri talebi "dolandırıcılık" diye nitelemiş, Gelir İdaresi Başkanı'nın görevden alınması için önerge vermişti. Maliye Bakanlığı parayı yine de ödedi: 60,8 milyar şilin, Komisyon Başkanı Amos Lugoloobi'nin deyişiyle "Meclis'in yüzüne atılmış bir tokat". Sözleşmenin tam uygulandığında 129 milyar şiline ulaşacağı Meclis'te dile getirildi. Üreticiler kendi faturalarını yılda 100 milyar şilin diye hesapladı; Nile Breweries yalnızca makineye 30 milyar harcadı. Mayıs 2024'te Özel Sektör Vakfı'nın PwC'ye yaptırdığı rapor Uganda'daki pulların Kenya'dakinden ortalama yüzde 28,7, Tanzanya'dakinden yüzde 25,9 pahalı olduğunu buldu: her 100 şilin tüketim vergisi için 16 şilin "uyum maliyeti". Vakfın eski yöneticisi Gideon Badagawa'nın 2020'deki cümlesi dosyanın özeti gibi: "Bir İsviçre şirketine harcanan bütün o para bu ülkede kalmalıydı."

Tanzanya'da hesabı Meclis yaptı. Haziran 2018'de Bütçe Komisyonu Başkanı Hawa Ghasia şirketin yatırımını 21,5 milyon dolar, yani 48,5 milyar şilin; tüketiciden her yıl toplanacak parayı 66,69 milyar şilin olarak önüne koydu; Komisyonun hesabıyla bu, yarım litrelik bir biraya 22,73, bir meşrubata 13,5, bir şişe içkiye 29,57 şilin ek yük demekti. Ghasia "Yalnızca 48,5 milyar yatırmış bir şirket için bu çok fazla" dedi. Aynı oturumda Ilala milletvekili Mussa Azzan Zungu bu dosyanın tezini yıllar önce tek cümleye sığdırmıştı: "Vergi düzenimizi yabancı bir şirkete teslim ediyoruz." Sigara üreticisi TCC 2020'de bin pul için eskiden 4,77 dolar öderken SICPA'ya 20 dolar ödediğini, maliyetinin yüzde 319 arttığını açıkladı. Sanayiciler Konfederasyonu CTI 2022'de yüzde 75 indirim istedi; Başkan Leodegar Tenga'nın gerekçesi sade: "Toplanan para işi yapan yabancı şirkete gidiyor, devlet hiçbir şey kazanmıyor." Daily News'in kaba hesabıyla SICPA 2018–2021 arasında yılda yaklaşık 100 milyar şilin topladı. Gelir İdaresi ücretleri 2022'de yüzde 8, 2024'te bir kez daha indirdi. Bir ücretin iki kez inebilmesi, baştan ne kadar yüksek konduğunu gösterir.

Togo'da fiyatlar avroyla yazıldı, FCFA ile ödendi; 2019'daki iki bakanlık kararı böyle diyor. Sözleşmenin metni hiç yayımlanmadı; Paris'te yayımlanan La Lettre du Continent "birkaç milyar FCFA"lık bir anlaşmadan söz etti, Togo Tüketiciler Derneği sözleşmenin açıklanmasını istedi, alamadı. Hükûmet, sistemin 2020–2025 arasında devlete 35,8 milyar FCFA kazandırdığını ve iki milyardan fazla ürünün pullandığını açıklıyor; SICPA'nın payını açıklamıyor. Kasım 2025 ve Ocak 2026'daki saha denetimlerinde incelenen ürünlerin yüzde 60 ila 70'i pulsuz çıktı. Beş yıl ve iki milyar pul sonrası tablo bu.

Fas, modelin vitriniydi ve fiyatın ne kadar esnek olduğunu Fas gösterdi. SICPA 2010'da Fas gümrüğünden işi aldı: sigara paketi başına 0,50 dirhem, bira şişesine 0,20, viskiye 2,40. Ülkenin bira pazarının yüzde 97'sini elinde tutan Brasseries du Maroc ödemeyi reddetti, SICPA pul basmayı durdurdu, fabrikalar durdu, şirket devleti ve SICPA'yı mahkemeye verdi; kaybetti. 2019'da ihale yenilendi, İngiliz De La Rue daha düşük teklif verince "damping" suçlaması yapıldı; SICPA işi tütünde yüzde 50, birada yüzde 35 indirimle elinde tuttu. Yüzde elli. Rekabet masaya oturduğu an fiyatın yarıya inmesi, rekabetin olmadığı her yerde kimin fazladan ödediğini söyler. Telquel'in 2022'deki cümlesiyle "on beş kadar Afrika ülkesi Rabat'ın izinden gitti"; Casablanca bugün SICPA'nın Afrika merkezi.

Saray kapısı: bir randevunun fiyatı

SICPA'nın Afrika'sında sözleşmeye giden yol ihale masasından geçmez; saraydan geçer. Belgeler öyle gösteriyor; üstelik yolun bir de fiyat listesi var.

The Ledgers'ın 26 Ekim'de yayımladığı ilk Afrika belgesi bir danışmanlık sözleşmesiydi. 1 Aralık 2019 tarihli sözleşmenin bir tarafında İstanbul Levent'te bir halkla ilişkiler şirketi, diğer tarafında Britanya Virjin Adaları'nda kayıtlı, tebligat adresi Dubai'de bir posta kutusu olan Veritas Communications vardı. Bölge: Uganda, Somali, Kenya, Tanzanya. Müşteri tanımı: "kurumlar ve egemenler". Ücret: 31 Aralık'ta 210 bin, 15 Ocak'ta 210 bin dolar "mobilizasyon"; 400 bin dolar peşin ve iade edilmez hizmet bedeli; sonra elde edilecek net gelirin beş yıl boyunca yüzde 12'si, sonrasında yüzde 15'i. Faturalar kesildi: 15 Aralık 2019'da 420 bin, 1 Ocak 2020'de 400 bin dolar; lehtar Tortola'daki bir banka hesabı.

Sözleşmenin üçüncü maddesi bu işin neyle ölçüldüğünü anlatıyor. Danışmanın altı aylık münhasırlığı var; ama "cumhurbaşkanlığı ya da üst düzey bakanlık seviyesinde yüz yüze bir görüşme" gerçekleşirse münhasırlık altı ay daha uzuyor. Teslimat bir rapor, bir fizibilite, bir pazar analizi değil; bir randevu. Sözleşmeye göre sekiz yüz yirmi bin doların karşılığı, saray kapısının aralanması.

Belgede SICPA'nın adı geçmiyor. Bunu ilk gün yazdık, yine yazıyoruz. Ama üç şey yan yana duruyor. Sözleşme 1 Aralık 2019'da imzalandı; Türkiye'de SICPA'nın yıllardır elinde tuttuğu bandrol ihalesi 6 Aralık 2019'da iptal edildi. Sözleşmedeki dört ülkeden üçü, Uganda, Kenya ve Tanzanya, SICPA'nın vergi pulu sözleşmesi bulunan ülkeler. Yöntem ise offshore aracı, peşin ücret ve kamu sözleşmesinden yüzde. Dosyayı bize ulaştıran kaynak, paranın o dönem Uganda'da gündemdeki bir ihale için kullanıldığını söylüyor; hangi ihale olduğunu söylemiyor. Uganda'nın pul sözleşmesi bundan bir yıl önce imzalanmıştı. İlk haberimiz için taraflardan yanıt gelmedi; bu dosya için sorularımızı SICPA'ya yeniden iletiyoruz. [Cevap hakkı: gönderim ve yanıt durumu yayından önce güncellenecek.]

Veritas'ın kapısının arkasında iki ortak var; ikisini de 30 Ekim'de yazdık. Alykhan Hudani, Kampala'nın tanınmış iş insanlarından: Cumhurbaşkanı Yoweri Museveni'nin 2014'te bizzat açılışını yaptığı Semuto'daki çiftliğin sahibi, 2025'ten beri de Sierra Leone'nin Uganda'daki fahri konsolosu. Ortağı Abubaker Mukasa Muyunga, 2008'de Burundi devletiyle bir telekomünikasyon imtiyaz sözleşmesine imza atmış, şirketi Veritas üzerinden Orange Uganda'nın kuruluşunda hissedar olmuş bir isim. Bir şirketin kapıyı açsın diye sözleşme imzaladığı, fatura kestirdiği insanlar bunlardır: çiftliğinin kurdelesini cumhurbaşkanının kestiği adam ve devletlerle imtiyaz imzalayan adam.

Kenya'da kapıyı bir mektup açtı. 9 Kasım 2021'de Enerji ve Petrol Düzenleme Kurumu EPRA akaryakıt işaretleme ihalesine çıktı; Intertek yüzde 91,1 puanla öne geçti, teklifi yaklaşık 546 milyon şilindi. 6 Aralık 2021'de İçişleri Müsteşarı Karanja Kibicho, EPRA Genel Müdürü Daniel Kiptoo'ya yazdı: bir çalışma grubu SICPA'yı seçmişti; ihalenin iptali değerlendirilmeli, iş Kenya Gelir İdaresi'nin bandrol tedarikçisi SICPA ile yürütülmeliydi. 28 Aralık'ta ihale iptal edildi. Mayıs 2022'de Hazine "özel izinli temin"e onay verdi; tek teklif geldi; iş yaklaşık 2,35 milyar şiline SICPA'ya verildi. İlk ihaledeki teklifin dört katından fazla. Sayıştay sonradan 1,66 milyar şilinlik bütçelenmemiş ek maliyet saptadı; iptal gerekçelerinin ihale düzenleyicisine bildirilmediğini, sonradan eklenen bilişim bileşeninin kurulmadığını yazdı. Kibicho, mektubunun bir şirket tercihi değil, devlet sistemlerini birleştirme politikası olduğunu söyledi. Olabilir. Ama politikanın adı da şirketin adı da aynı mektupta yazıyordu.

Uganda'da kapı 2018'de açıldı ve ihale masası hiç kurulmadı. Uganda Gelir İdaresi dijital vergi pulu sistemini "tek kaynak" yöntemiyle SICPA'ya verdi; sözleşme 4 Ekim 2018 tarihli. Meclis parayı reddetti, Maliye ödedi; bunu yukarıda anlattık. Asıl hikâye arazide. New Vision'ın 2019'da yazdığına göre Cumhurbaşkanı Museveni, 28 Ocak 2019 tarihli kabine kararına dayanarak Su ve Çevre Bakanı'na SICPA için "itiraz yok" yazısı vermesi talimatını verdi: Kampala'nın Bugolobi semtinde Ulusal Orman İdaresi'nin merkezindeki araziden dört akrelik, yani on altı dönüm kadar bir parça, "dijital pul merkezi" kurması için SICPA SA'ya kiralanacaktı. Gerekçe, şirketin Gelir İdaresi'nin genel merkezine yakın olması gerektiğiydi. Bakanlıklar arasında yazışmalar, harita ekipleri, müsteşar notları birbirini izledi. Bir Ugandalı şirket, orman arazisinin Meclis kararıyla statüsünden çıkarılmadığını söyleyerek devleti mahkemeye verdi; davanın sonucu kamuya yansımadı; şirketin Uganda şubesi bugün Bugolobi'de değil Ntinda'da, arazinin akıbeti belirsiz. Kabine kararı, cumhurbaşkanı talimatı, orman arazisi: bir pul şirketi için.

Togo'da kapı 2009'da açılmıştı; 2016'daki genişlemenin arkasında ise, Fransız basınına göre, dünyaca tanınan bir isim vardı. Paris'te yayımlanan La Lettre du Continent Mart 2017'de yazdı: Dominique Strauss-Kahn SICPA için önce Benin'in kapısını çalmış, olmayınca "Faure Gnassingbé ile doğrudan temasta olduğu" Togo'ya dönmüştü. La Tribune Afrique Nisan 2017'de, Togo basınının da aktardığı araştırmasında devamını getirdi: "SICPA'nın Afrika taarruzu büyük ölçüde DSK'nın ağına dayanıyor"; eski IMF Başkanı 2016'dan beri Togo rejiminin de mali danışmanıydı ve "tuhaf biçimde", pul zorunluluğunu getiren 2017 bütçe yasasının kabulünden on beş gün önce Togo hükûmeti SICPA ile ihalesiz, doğrudan bir sözleşme imzalamıştı. Challenges dergisi Mayıs 2018'de rakamı verdi, Leral ve Le360 aktardı: Strauss-Kahn üç yıldır SICPA'nın strateji komitelerinde oturuyor ve ayda 80 bin avro alıyordu; şirketin sahibi onu ve eski EDF patronu Henri Proglio'yu Rusya'nın kapılarını açsınlar diye işe almıştı. Derginin konuştuğu bir şirket içinden ses, çifte danışmanlığı şöyle anlattı: "Togo'ya SICPA için gittiğini söylüyor, sonra hükûmet için çalıştığını öğreniyoruz."

Togo Resmî Gazetesi'nin 4 Mayıs 2018 tarihli sayısındaki bir Maliye Bakanlığı kararı, SICPA ile Togo Cumhuriyeti arasındaki izleme ve takip sözleşmesinin 15 Ekim 2009'da imzalandığını, 17 Ekim 2016'da değiştirildiğini yazıyor. La Tribune Afrique'in sözünü ettiği doğrudan sözleşme bu değişiklik olmalı; asıl metni gören yok. Aynı kararla şirkete ithalat vergisi ve KDV muafiyetleri, kurumlar vergisi matrahında indirimler tanınıyor. Vergi toplayan şirket, vergiden muaf. Sözleşmeyi izlemekle görevli komisyonun başına Başbakan'ın kabine direktörü getirildi; sözleşmenin metni ise bugüne kadar yayımlanmadı. Afrika'nın kapısını açmak için IMF'nin eski patronunu kiralamak: sömürge düzeni için bundan uygun bir metafor yazılamazdı; ama bu metafor değil, basın kaydı.

Tanzanya'da ihaleyi kaybeden şirkete kapıyı devletin kendisi yeniden açtı. 2019'da düzenleyici kurumun akaryakıt ihalesini fiyatla kaybeden SICPA itiraz etti, ödül iptal edildi; hükûmet işi düzenleyiciden alıp Standartlar Bürosu'na verdi, Büro aynı yıl SICPA ile sözleşme imzaladı; 2026'da aynı Büro SICPA'yı "stratejik ortağı" diye anıyordu. Rakamlar aşağıda.

Malavi'de kapıyı, yerel basına bakılırsa, bizzat cumhurbaşkanı araladı. Gelir İdaresi'nin Nisan 2021'de açtığı pul ihalesi Mart 2022'de yeniden ilan edildi; Malavi basınına göre arada, Şubat 2022'de, Cumhurbaşkanı Lazarus Chakwera SICPA'nın CEO'suyla görüşmüştü. İhale Eylül 2023'te SICPA'ya verildi; kaybeden bir firma, SICPA'nın teklifiyle bir sonraki teklif arasında 2,2 milyar kvaçalık "astronomik" bir fark olduğunu söyleyip Yolsuzlukla Mücadele Bürosu'na gideceğini açıkladı. Mayıs 2024'ten beri Malavi'de her bira şişesinde, her su şişesinde SICPA'nın pulu var.

Nijerya'da iddia bakanlığa uzandı. 2022'de Nijerya basınında Maliye Bakanı Zainab Ahmed'in tütün ve alkol için elektronik vergi pulu sözleşmesini SICPA'ya onayladığı yazıldı; onay belgesi kamuya yansımadı. 2016'dan beri aynı iş için sırada bekleyen Amerikalı Kibo Laboratories dilekçe üstüne dilekçe verdi, BusinessDay'de Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu'na soruşturma çağrısı yapıldı. Nijerya, İsviçre savcılığının 2019'da Gotham City'ye doğruladığı on dört ülkeden biriydi. Sözleşmenin akıbeti kamuya yansımadı.

Kıtanın kapılarını çalan heyetin merkezi Casablanca'da. Fas basınına göre SICPA Maroc'un başında eski Fransız bakan Eric Besson var ve şirketin Afrika işlerini o yürütüyor; Fildişi Sahili'nde ona Fransa'nın eski Abidjan Büyükelçisi Gilles Huberson eşlik ediyor. Eylül 2021'de kalabalık bir Fildişi heyeti bir hafta boyunca Casablanca'da SICPA'nın konuğu oldu; 2022'de şirket Abidjan'da ihalesiz bir izlenebilirlik sözleşmesi için pazarlık ediyordu ve yerel basına göre önerdiği fiyatlar rakiplerinin neredeyse üç katıydı. Haziran 2024'te Libreville'de Gabon Ticaret Bakanı'nın karşısına çıkan heyetin başında yine Strauss-Kahn vardı. Eski bakanlar, eski büyükelçiler, eski bir IMF başkanı: SICPA'nın Afrika satış ekibi, Françafrique'in emekli kadrosudur.

Rekabet gelince eleniyor, rekabet olmayınca kalıyor

Bu başlığı daha önce de attık; dosya büyüdükçe doğrulandı. SICPA'nın Afrika sicili tek cümleye sığıyor: açık rekabet olan her yerde ya fiyatla kaybetti ya uygun bulunmadı; rekabetin olmadığı her yerde işi aldı ya da elinde tuttu.

Tanzanya, 2019. Düzenleyici kurum EWURA'nın akaryakıt işaretleme ihalesinde SICPA'nın ortak girişimi 54,6 milyon dolar istedi, Intertek–Authentix 28,8 milyon. Kaybetti. İtiraz etti, ihale iptal edildi; sonra iş hükûmet kararıyla rekabetin olmadığı bir kapıya, Standartlar Bürosu'na taşındı ve oradan SICPA'ya döndü.

Tanzanya, 2023. Standartlar Bürosu'nun yeni ihalesinde SICPA litre başına 4,55 şilinle kazandı; iş 16 Haziran'da, itiraz süresi dolmadan verildi. Authentix itiraz etti: SICPA iki ay önce İsviçre'de aldığı mahkûmiyeti teklifinde bildirmemişti. İtiraz Kurumu 11 Ağustos 2023'te ihaleyi iptal etti; 19 milyon franklık iş elinden gitti. Gotham City'nin manşeti: "SICPA, mahkûmiyetinin ardından Tanzanya'da bir ihaleden atıldı."

Kenya, 2021. EPRA'nın ihalesinde puanla kaybetti; ihale bir mektupla iptal edildi; tek başına girdiği "özel izinli" süreçte dört kat fiyata kazandı.

Kenya, 2024. Standartlar Bürosu KEBS, şartnameye "dünyanın herhangi bir yerinde rüşvet ya da kurumsal eksiklik nedeniyle mahkûm olmuş" firmaları dışlayan maddeyi koydu. SICPA maddeye karşı İhale İnceleme Kurulu'ndan Temyiz Mahkemesi'ne üç mercide savaştı, üçünde de kaybetti; son bir temyiz Kenya Yargıtayı'nda bekliyor.

Kenya, 2012–2026. Bandrol sözleşmesi bir ihaleyle başladı, 2015'te ihalesiz yaklaşık sekiz katına genişletildi, 2021'de ek protokolle uzatıldı, 2024'te borç yüzünden ihalesiz bir yıl daha uzatıldı. Gelir İdaresi ancak Kasım 2025'te yeni tedarikçi için ihaleye çıkabildi; Ocak 2026'da da itiraf etti: on üç yıllık pul sisteminden sonra tüketim vergisine tabi ürünlerin yarısından fazlası hâlâ kayıt dışı olabilir.

Uganda, 2018: ihale yok. Togo, 2009 ve 2016: ihale yok. Kongo Demokratik Cumhuriyeti, 2021: yerel basındaki bir köşe yazısına göre şişe pulu işi, giden maliye bakanının son günlerinde ihalesiz SICPA'ya verildi, bedeli gizli tutuldu. Fildişi Sahili, 2022: ihalesiz bir sözleşme için pazarlık, rakiplerin üç katı fiyat. Nijerya, 2022: bakan onayı, ardından dilekçeler ve soruşturma çağrısı. Fas, 2019: rakip masaya oturdu, fiyat yarıya indi.

Ve Tanzanya, 2026. Gelir İdaresi'nin yeni pul ihalesinde başvuru şartı, son üç yılda ortalama 900 milyar şilin, yani 340 milyon dolar civarında yıllık ciro. 2022'deki ihalede aynı şart 1 milyon dolardı. Şart yaklaşık 340 kat yükseldi. On üç şirket başvurdu, yedisi Tanzanyalı; o yedi şirketten hangisinin 340 milyon dolar cirosu var, kimse sormadı. Bir kapı ancak bu kadar daraltılabilir.

Sömürge idaresi de rekabet sevmezdi; imtiyazı bir şirkete verir, sınırı kapatırdı. Fark şu: o zaman kapıyı metropol kapatırdı, şimdi yerli idare kendi eliyle kapatıyor.

Bern'in kararı, Afrika'nın payı

27 Nisan 2023'te İsviçre Federal Savcılığı bir ceza kararnamesi yayımladı: SICPA SA, yabancı kamu görevlilerine rüşvet verilmesini önlemek için gerekli bütün örgütsel tedbirleri almamaktan suçlu bulundu. Ceza 1 milyon frank; üstüne 80 milyon franklık "telafi" eklendi. Dosyada Brezilya, Kolombiya ve Venezuela vardı. Eski bir satış müdürü 170 gün ertelenmiş hapis aldı; şirketin sahibi ve CEO'su hakkındaki işlemler düşürüldü. SICPA itiraz etmedi. İsviçre kamu yayıncısı SRF başlığı attı: "Rüşvet: İsviçreli güvenlik şirketi SICPA 81 milyon frank ödeyecek."

Soruşturmanın nerede başladığını hatırlamak gerekiyor. Lozanlı araştırmacı gazetecilik sitesi Gotham City 2019'da savcılığın kendisine doğrulatarak yazmıştı: 2015'te açılan dosyanın ilk inceleme alanları Togo, Gana ve Filipinler'di; dosya ABD'nin 2014 ve Lüksemburg'un 2016 tarihli adli yardım talepleriyle büyümüş, 2016 sonbaharında Prilly'deki genel merkez aranmış, şüphe on dört ülkeye yayılmıştı. Listede Afrika'dan beş ülke vardı: Togo, Gana, Mısır, Nijerya ve Senegal. Sekiz yıl sonra kararnamede Afrika'dan tek bir ülke yoktu. Togo'da ne bulundu, ne bulunmadı; kamuoyu bilmiyor. Savcılığın açıklaması üç ülkeyi sayıyor, on birini saymıyor.

Brezilya kendi payını aldı. SICPA Brasil ve CEPTIS, Haziran 2021'de Brezilya devletiyle 762,7 milyon real tutarında bir uzlaşma imzaladı; şirket "kusursuz sorumluluk" dedi, ihalelerin hileyle alındığını kabul etmedi ama ödemeyi kabul etti. İsviçre hazinesi 81 milyon frankını aldı. Afrika? Soruşturmanın başladığı kıta tek bir frank almadı; sorduğuna dair bir kayıt da yok.

Mahkûmiyet, okunduğu yerde kapı kapattı: Tanzanya İtiraz Kurumu 2023'te ihaleyi bu yüzden iptal etti; Kenya KEBS 2024'te mahkûm firmaları dışlayan şartını üç mercide savundu ve kazandı; ikisini de yukarıda anlattık. Demek ki Afrika'nın kurumları istediğinde Bern'in kararını okuyabiliyor. Sorun, çoğu zaman okumak istememeleri: Kenya Gelir İdaresi aynı aylarda bandrol sözleşmesini ihalesiz uzatıyor, EPRA 2025'te akaryakıt sözleşmesinin süresini bir kez daha uzatıyordu.

Sömürge düzeninin kuralı budur: cezayı metropol keser, parayı da metropol alır. Suçun işlendiği iddia edilen yer, yani hesabı ödeyen yer, tazminattan pay almaz.

Giderken ne bırakıyor

Sömürgenin en belirgin özelliği, çekildiğinde geride kendi başına işleyen hiçbir şey bırakmamasıdır. SICPA'nın Afrika sözleşmelerinde de aynı madde var; yazılı olmasa bile.

Kenya Meclisi Kamu Yatırımları Komitesi Haziran 2023'te kayda geçirdi: sözleşme bitince Gelir İdaresi'ne devredilecek 2 milyar şilinden fazla makine yalnızca SICPA'nın yazılımıyla çalışıyor. Şirketin temsilcisi komiteye "KRA'yı rehin tutmuyoruz" dedi; Milletvekili Mwangi Kiunjuri ise şirketin "yaşam destek makinesini" elinde tuttuğunu söyledi. Tanzanya'da Kamu İhale Düzenleme Kurumu 2021'de yazdı: sistemin kaynak kodunu tarafsız bir emanetçide saklayacak anlaşma hiç yapılmadı; SICPA emanetçi olarak bir hukuk bürosu önermiş, Gelir İdaresi kabul etmemiş, konu öylece kalmıştı. Yani sözleşme bittiğinde sistemi devlet değil, şirket biliyor. Aynı kurumun 2022–2023 raporu, SICPA'nın Tanga ve Mtwara depolarına akaryakıt işaretleyicisini teslim etmediğini, Standartlar Bürosu'nun ise sözleşmedeki cezaları uygulamadığını yazdı. Sierra Leone'de devlet, kendi vergi verisini görmek için Bangkok'a gitti. Senegal aynı modele girmeye hazırlanırken Dakar'daki bir uzman Ocak 2026'da uyardı: uzun sözleşmeler, yüksek maliyet, tedarikçiye bağımlılık.

Kenya'da üç yılda kurumun kendi kasasından 24 milyon pul kayboldu; Gelir İdaresi 2026'da yedi personeli uzaklaştırıp 120 milyon şilin geri alabildi. Togo'da beş yıl sonra denetlenen ürünlerin yüzde 60–70'i pulsuz. Kenya Gelir İdaresi, pul sistemine on üç yıl ve milyarlarca şilin ödedikten sonra piyasanın yarısından fazlasının kayıt dışı olabileceğini söylüyor. Sahte pul, kayıp pul, pulsuz ürün: sistem ne kaçakçılığı bitirdi ne de kendini devlete devretti. Bitirdiği tek şey rekabet oldu.

Kıta konuşuyor

Bu dosyadaki rakamların hiçbirini biz bulmadık. Hepsini önce bir Afrikalı buldu, söyledi, dava etti ya da oyladı; biz yan yana koyduk.

Nairobi'de aktivist Okiya Omtatah 2017'de Gelir İdaresi'nin SICPA sözleşmesine karşı dava açtı ve 2018'de kazandı: Yüksek Mahkeme sözleşmeyi, halka sorulmadan yapıldığı için iptal etti; beş yıl sonra Temyiz Mahkemesi kararı bozdu. Tüketiciler Federasyonu COFEK'in genel sekreteri Stephen Mutoro yıllardır aynı soruları soruyor; 2026'da SICPA'yı mahkemeye verdi, dava usulden düştü, sorular düşmedi. Mecliste Laikipia milletvekili Mwangi Kiunjuri "yaşam destek makinesi" dedi; Kamu Yatırımları Komitesi 2016'da sözleşmenin "sahte belgelere" dayandığını duydu, 2023'te özel denetim istedi.

Kampala'da Sanayiciler Birliği başkanı Barbara Mulwana 2018'de "Ürünlerimizi tüketicinin alamayacağı hale getirecek" dedi; Coca-Cola'nın Simon Kaheru'su ekledi: "Bu, vergi ödediğimizi kanıtlamanın idari maliyeti; onu biz ödememeliyiz." Bütçe Komisyonu'nda Amos Lugoloobi, Patrick Isiagi ve Peter Ogwang ödeneği reddetti; içki üreticileri 2020'de Museveni'ye "#NoToTaxStampCosts" dilekçesi verdi. Dodoma'da Hawa Ghasia hesabı masaya koydu, Mussa Azzan Zungu "vergi düzenimizi yabancı bir şirkete teslim ediyoruz" dedi; Dar es Salaam'da TCC'den Godson Kizila yüzde 319'u, CTI'dan Leodegar Tenga "devlet hiçbir şey kazanmıyor"u söyledi. Lomé'de Togo Tüketiciler Derneği sözleşmenin yayımlanmasını istedi; Liberté Togo gazetesi 2020'de "Togo–İsviçre mafyası" manşetini attı. Casablanca'da Brasseries du Maroc 2010'da pul ücretini ödemeyi reddedip fabrikalarını durdurdu. Abidjan'da sanayiciler birliği UGECI "mümkün olan en ucuz çözüm" dedi. Lagos'ta BusinessDay köşesinde Olufisayo Adeoti Yolsuzlukla Mücadele Komisyonu'nu göreve çağırdı. Lilongwe'de ihaleyi kaybeden bir firma Yolsuzlukla Mücadele Bürosu'nun kapısını çaldı. Dakar'da Olivier Sagna, Senegal daha sözleşmeyi imzalamadan uyardı: uzun sözleşme, yüksek maliyet, bağımlılık. Freetown'da Ulusal Gelir İdaresi kendi verisini istedi.

Ve Tanzanya'nın İhale İtiraz Kurumu, Kenya'nın Standartlar Bürosu, Kenya'nın Yüksek Mahkemesi: kıtanın kurumları, istediklerinde, bir İsviçre mahkûmiyetini ihale kapısında durdurmayı bildi. Sömürge dönemiyle fark burada. 1898'de Sierra Leone'de Bai Bureh'in kulübe vergisine karşı savaşını Londra bastırdı. 2026'da şişe vergisine karşı savaşı kıtanın kendi meclisleri, mahkemeleri, sanayicileri ve gazetecileri veriyor; eksik olan, bu seslerin tek bir dosyada yan yana durmasıydı. Bu dosya o.

Sömürge değilse nedir

Bir düzeni adlandırmak için yedi işaret yeter. Parayı her şişede tüketici öder. Sözleşme ihale masasından değil saray kapısından geçer; kapıyı açanlar eski bakanlar, eski büyükelçiler, eski bir IMF başkanı ve, elimizdeki sözleşmeye bakılırsa, çiftliğinin kurdelesini cumhurbaşkanının kestiği bir aracıdır. Rekabet çıkınca şirket elenir, çıkmayınca kalır. Vergi toplayan şirket vergiden muaf tutulur. Fiyat yıllarca avroyla yazıldı, kur farkını yerli hazine ödedi; devlet kendi tahsildarına borçlandı. Sistem bittiğinde veri, kod ve makine şirketin elinde kalır. Suç işlendiği söylendiğinde cezayı metropol keser, parayı da metropol alır.

Bu adı ilk koyan biz değiliz. Dodoma'da bir milletvekili 2018'de koydu: "Vergi düzenimizi yabancı bir şirkete teslim ediyoruz." Dar es Salaam'da bir sanayici 2022'de tekrarladı: toplanan para yabancı şirkete gidiyor, devlet hiçbir şey kazanmıyor. Kampala'da bir vakıf yöneticisi 2020'de söyledi: o para bu ülkede kalmalıydı. Biz yalnızca cümleleri yan yana koyduk.

The Ledgers şunu istiyor. Kenya, Uganda, Tanzanya, Togo ve Malavi meclisleri SICPA sözleşmelerini, ek protokolleri ve pul başına ödenen ücreti yayımlasın; danışmanların ve aracıların kim olduğunu, kime ne ödendiğini açıklasın. Doğu Afrika Topluluğu, aynı şirketin aynı pulunu üç ülkeye üç fiyattan satmasını açıklasın. İsviçre Federal Savcılığı, 2019'da Gotham City'ye doğruladığı on dört ülkeden kararnameye girmeyen on birinde, Togo, Gana, Mısır, Nijerya ve Senegal dahil, ne bulup ne bulmadığını söylesin. SICPA ise tek bir soruyu yanıtlasın: Afrika'da pul başına ne alıyorsunuz ve kapıyı kim açıyor?

Bu dosya kapanmadı. Kenya, Uganda, Tanzanya, Togo, Sierra Leone, Malavi, Nijerya: belgeler gelmeye devam ediyor, biz de yazmaya. THE LEDGERS, THIS TIME FOR AFRICA.